سنگ نگاره‏های‏ دره گنج‏ شهرستان تفت

پیشینیه پژوهش سنگ نگاره‏ها در سطح کشور:

مطالعه بر روی نقوش ماقبل تاریخ در مقایسه با سایر مطالعات‏ باستان‏شناسی امری کاملا تازه است.افزون بر ناشناختگی و در از دسترس بودن آثار کوهی نسبت به آثار دشتی،شاید این‏ امر ناشی از آن بوده که چنین کشفیاتی نه قابل حمل به موزه‏های‏ جهان بوده و نه در آن امید دست‏یابی به گنجینه و ثروت‏ انباشته‏ای متصور بوده است.به این مسائل عامیانه بودن این‏ نقوش و نو نما بودن آن را باید افزود.

چنین به نظر می‏رسد که خوشبختانه از سه دهه گذشته در گوشه و کنار،سنگ نگاره‏هایی به کوشش پژوهشگران غالبا ایرانی کشف و معرفی شده‏اند.از جمله نقاشیهای غاری در غار «دوشه»کرد شوراب چگنی و غار«میرملاس»کوهدشت خرم‏ آباد لرستان،حکاکی‏های صخره‏ای«دره هنجیران»مهاباد «عقربلو»بوکان(توسط محمود پدرام معرفی شده است)و در «لاخ مزار»،«لاخ معدن»و«تنگل استاد»و«کال جنگال»خوسف‏ بیرجند(توسط رجبعلی لباف معرفی شده است)«تنگ مردان» دولت‏آباد(توسط L.Karlovsky معرفی شده است(دهستان‏ اسماعیلی(توسط عباس عبد اللّه گروسی معرفی شده است) «زحمکان»جیرفت(توسط مهندس محسن موحدی)«سی‏ سواک»،«دوریان مراد»کهنوج(علی اکبر سرفراز)«اوج امام» همدان(محمود موسوی)«کانی نیم روژه»سخناخ سنندج(عباس‏ عبد اللّه گروسی)«سه‏کنج»ماهان،(محسن موحدی)«چهل ران» کرمان قدمگاه«میمند» (Meymand) شهر بابک(عباس عبد اللّه‏ گروسی)،«لاله‏زار»بافت(مهندس محسن موحدی)کوههای‏ شهرک مس رفسنجان«شاه فیرزو»،«پنبه علی»کوه تنبور(دکتر مرتتضی فرهادی)تنگ«انجیر»سیرجان(دکتر مرتضی فرهادی)، تنگ حسین‏آباد،«نازوئیه»خبر (Xaber) شهر بابک(مرتضی‏ فرهادی)،نقاشیهای غار«چشمه‏سهراب»بلوک چم‏چمال، کرمانشاهان(مسعود گلزاری)،غار«کرفتو»سنقر-تکاب(عباس‏ عبد اللّه گروسی)و کمر نبشته تویسرکان و نقاشیهای دیواری‏ پیش از تاریخ تپه زاغه قزوین،زیویه کردستانو بابا جان لرستان‏ و«سنگ شتر»روستای درخت بید،بین مشهد و شاندیز(لباف)و هفتاد و چهار کنده‏کاری صخره‏ای در روستای خزان شاخنات‏ بیرچند،و نقوش صخره‏ای امامهء تهران(ابو القاسم تفضلی)و درهء دیوین الوند همدان(توسط محمد رحیم صراف معرفی‏ شده‏اند).1

پیشینه پژوهش سنگ‏نگاره‏ها در استان یزد:

در استان یزد نیز بررسی و تحقیق پیرامون سنگ نگاره‏ها در مقایسه با سایر استانها اندی دیرتر آغاز گردید.اولین گزارش در این خصوص توسط همکار محترم نگارنده(آقای دینیار شهزادی)به عنوان«سنگ‏نگاره‏های کوه ارنان یزد»در مجله‏ گزارشهای باستان‏شناسی جلد اول-مهرماه 1376 صفحات‏ 142-133 ارائه گردید.و تحت شماره/2361/26/4/78 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسید.

دومین گزارش پیرامون سنگ‏نگاره‏های استاد یزد با عنوان‏ «سنگ‏نگاره‏های دره گنج شهرستان تفت»که توسط نگارنده از مکان مذکور بازدید شده که در صفحات بعدی به شرح آن‏ می‏پردازیم و گزارش آن ارائه می‏شود.

علاوه بر آن نگارنده از دو مکان دیگر که دارای نقوش مشابه‏ توأم با نوشتار هستند بازدید کرده(نوشتار و نگاره‏های سنگی

«هس بخته گلویک»«شواز»و«نوشتار و نگاره‏های کوههای‏ حوالی ندوشن»که گزارش مصور آن متعاقبا ارائه خواهد شد.

موقعیت جغرافیایی شهرستان تفت:

تفت شهرستانی در جنوب‏غربی استان یزد و مرکب از بخشهای‏ مرکزی،و نیرو مشتمل بر دهستانهای پیشکوه،شیرکوه،علی‏ آباد،زردین،سخوید و دهشیر و به مرکزیت شهر تفت است.

شهرستان تفت از شمال به شهرستان یزد،از شرق به‏ شهرستان مهریز و از غرب به شهرستان ابرکوه محدود است. نواحی خاوری این شهرستان را کوهستان شیرکوه به ارتفاع‏ 4055 متر فراگرفته و نواحی جنوبی غربی آن را دستهای‏ همواری که به کویر ابرکوه ختم می‏گردند،پوشانیده است.با وجود اینکه کوهستان شیر کوه با ارتفاع قابل توجه خود در این‏ (به تصویر صفحه مراجعه شود) پ.نقشه موقعیت شهرستان تفت.

شهرستان واقع است،مع الوصف رودخانه قابل ملاحظه‏ای در این شهرستان دیده نمی‏شود و جز خشک رودهای فراوانی که در بارندگیهای غیرعادی طبیعتا سیلابهای بزرگی را به همراه‏ می‏آورند،رودخانه دیگری در آن وجود ندارد.آب و هوای‏ شهرستان تفت در کوهستان شیرکوه معتدل تا معتدل مایل به‏ سرد است و در دشتهای جنوب و جنوب‏غربی گرم و از نظر میزان بارندگی جزء نواحی خشک کشور به شمار می‏رود.

شهرستان تفت در 520 کیلومتری جنوب خاوری تهران و 23 کیلومتری جنوب‏غربی یزد و ارتفاع 1560 متری و در موقعیت‏ جغرافیایی 30-11-54 طول شرقی و 30-44-31 عرض شمالی‏ واقع شده است.1

موقعیت سنگ‏نگاره‏های درخ گنج:

دره گنج در شمال شهرستان تفت واقع شده و مسیر رسیدن به آن‏ از کنار آسیاب«راحت‏آباد»است که یکی از قبرستانهای عمومی‏ شهرستان تفت مجاور آسیاب قرار دارد.به نظر می‏رسد که وجه‏ تسمیه دره گنج درارتباط با نقوش و نگاره‏های بر روی صخره‏ در این منطقه است.و افرادی که این صخره را دیده‏اند به علت عدم‏ آگاهی و اشراف بر موضوعات،نقوش و نمادها را نوعی علائم‏ گنج و عتیقه تصور کرده و نام دره گنج را به این مکان داده‏اند.

موضوع نگاره‏ها:

بر روی صخره سنگی به طول و عرض 150*220 سانتی‏متر طرح‏های ابتدائی و نگاره‏های استلیزه شده و عاری از نوشتار دیده می‏شود.و شیوه حجاری به صورت ضربات چکشی با یک‏ آلت فلزی به عمق بین 1 الی 3 میلیمتر است.

در گوشه سمت راست صخره تصویر بزکوهی به صورت‏ نیمرخ و متمایل به چپ حجازی شده که دارای بدن کشیده و شاخ‏های حیوان موازی با بدنش به عقب امتداد یافته است.مقابل‏ این بز در سمت چپ،نگاره بزکوهی با بدن نیمرخ که شاخ‏هایش به‏ صورت هلالی به عقب برگشته و مقابل آن تصویر تجریدی‏ انسانی با دستهای به کمر زده،حجاری شده است.

پایین‏تر از این دو تصویر و تقریبا حدفاصل آنها دو نماد به‏ شکل تقریبا مربع در کنار همدیگر دیده می‏شوند.در زیر این دو نما(نقش بز کوهی ریش‏دار که شاخ‏هایش به‏ شکل زیگزاگی یا بندبند حجاری شده و به صورت نیم‏دایره به‏ عقب برگشته مشاهده می‏گردد،پشت سر این حیوان،تصویر انسانی که احتمالا حیوانی را شکار کرده،مشاهده می‏گردد.

زیرپای بزکوهی ریش‏دار نقش انسانی به صورت استلیزه‏ شده در حال کشیدن کمان و حمله به دو بزکوهی که یکی بزرگ و درشت‏تر(بزکوهی مادر)و دیگری کوچک(بزغاله)دیده‏ می‏شود.و از دیگر تصاویر،نگاه بزکوهی که در حال محو نابود شده است،می‏باشد.

در قسمت تحتانی صخره،و زیر اشل قرمز رنگ،تصویر بز کوهی ریش‏درا با شاخ‏های به عقب برگشته که با فاصله کمی در عقب حیوان مذکور تصویر انسان استلیزه شده مشاهده می‏شود. آخرین نگاره‏ها مربوط به قسمت تحتانی و گوشه چپ صخره‏ است.که تصاویر دو بزکوهی ریش‏دار مقابل با بدن کشیده و شاخ‏های بلند به عقب برگشته که شاخ‏ها به صورت بندبند حجاری شده است مشاهده می‏شود و در جلوتر از بزهای کوهی‏ نگاره انسانی به صورت خلاصه شده در حال کشیدن کمان دیده‏ می‏شود.

در تمام تصاویر مربوط به بز کوهی دم آنها صاف به سمت‏ بالا و با بدن‏های کشیده و پاهای استوار حجاری کرده‏اند.دیده‏ می‏شود که تصاویر برخی نگاره‏ها را بر روی نگاره‏های قدیمی‏تر که اغلب آنها در حال محو شدن است حجاری کرده‏اند و یا اینکه‏ تصاویر قدیمی را مجددا بازآفرینی و آشکار نموده‏اند.اغلب‏ تصاویر حیوانات کوچک می‏باشند.

موقعیت منطقه برای نگارگری:

نگارگری بر روی صخره در گنج دره ممکن است توسط شکارچیان انجام شده باشد زیرا بر روی صخره،نقوش و نگاره‏ها در ارتباط مستقیم با شکار است و حتی صحنه‏های شکار و حمله به بزهای کوهی را می‏بینیم.به نظر می‏رسد که مکان گنج‏ دره کمین‏گاه مناسب شکارچیان بوده است و به اصطلاح محل‏ گردنه بستن می‏باشد.و بنا به تجربه شکارچیان محلی را انتخاب‏ می‏کنند که راحت‏تر بتوانند او را تعقیب نموده و شکار نمایند.و احتمال می‏رود این مکان محل تردد گله‏های بزکوهی باشد.و از آنجا که تردد گله‏های بزکوهی و شکار آنها در همه ساعات اتفاق

نمی‏افتاد،پس شکارچیان می‏توانستند در مواقعی از شبانه‏روز در کمینگاه و پیرامون آن به فعالیت‏های دیگر از جمله به نگارگری‏ بر روی صخره بپردازند.علاوه بر آنکه در نگارگری صخره‏ها به‏ اهداف دیگری چون ازدیاد نسل بزکوهی و افزایش توان و جرأتشان در شکار حیوانات نظر داشتند.(عکس شماره 5)

زمان‏نگاری:

تاریخ‏گذاری سنگ‏نگاره‏ها به مراتب دشوارتر از تاریخ‏گذاری‏ آثار باستانی است علت آن،نخست آنکه این حکاکیها در اغلب‏ موارد سنتی هستند که از کهن‏ترین ایام هنرورزی آدمی تا روزگار ما ادامه یافته‏اند.و مهمتر آنکه متأسفانه هنوز راههای‏ فنی دقیق و مستقیمی برای تعیین سن این آثار بدست نیامده است.

برای تاریخ‏گذاری نسبی سنگ‏نگاره‏ها از راههای زیر می‏توان بهره برد:بررسی و تحقیق در نوع حیوانات(وحشی و اهلی با استفاده از تاریخ اهلی شدن حیوانات)نوه ابزارآلات‏ (شکار و چوپانی نظیر تیر و کمان،نیزه)نوع پوشش و لباس‏ نگاره‏های انسانی،سبک هنری آنها،نحوه و عمق حجاری،کهنگی‏ و جدید بودن اثر نگاره‏ها بر روی صخره،کتیبه و نوشتار و…

استفاده از روشهای فوق مستلزم مطالعه جامع‏تر،جمع‏ آوری و طبقه‏بندی نمونه‏های مشابه در سطح استان و کشور است.در خصوص نگاره‏های سنگی دره گنج به احتیاط و احتمال‏ می‏توان اظهار داشت با توجه به اینکه نقوش و نگاره‏ها به مرور زمان و در اثر عوامل جوی(باد و باران و برف و…)و به خاطر اکسیده شدن و هوازدگی تغییر رنگ می‏دهند و فرسوده‏ می‏شوند،و در مقایسه با نگاره‏های سنگی در حوالی کوههای‏ ندوشن که دارای تاریخ قرن پنجم هجری قمری را دارند که‏ فرسود هشده و رنگ باخته‏اند،نقوش و طرح‏های بر روی صخره‏ دره گنج از نو تازگی و عدم فرسایش و تغییر رنگ برخوردار هستند و به نظر می‏رسد که نگاره‏های سنگی متعلق به دوره‏ اسلامی(حداقل قرن پنجم هجری باشد.

منابع

1-مطالعات میدانی نگارنده

2-موزه‏هایی در باد،دکتر مرتضی فرهادی

3-گیتاشناسی ایران-مهندس عباس جعفری-جلد سوم

در تهیه و تنظیم این گزارش عزیزان زیر همراه و همکار بوده‏اند و برای‏ آنها بهروزی و سرفرازی آرزومندم.

1-آقای مهندس خادم‏زاده،مدیرکل میراث فرهنگی استان یزد.

2-آقای جمال دهقانی،مسئول نمایندگی میراث فرهنگی شهرستان‏ تفت.

3-آقای کمال حیدری،همکار.

4-آقای محمد رضا حصارنوی.

5-خانم حسینی که در تایپ گزارش دقت خاصی مبذول داشته‏اند.

نظرات بسته شده است، اما بازتاب و پینگ باز است.