کویر مرکزی ایران، مرکز کویر

كویر مركزی ایران (به نامهای چاله كویر، دشت كویر و كویر نمك هم شناخته میشود) چاله زمین‌شناسى مثلث شکل ناموزون است که ضلع قاعده آن کوه‌هاى طبس تا کوه‌هاى سبزوار در مشرق و دو ضلع آن یکى از ارتفاعات جنوبى البرز شرقی و کوه‌هاى سمنان تا سبزوار در شمال ضلع دیگر ارتفاعات تفرش و کاشان و کوه‌هاى انارک و جندق در جنوب مى‌باشد. در داخل این چاله دو حوضه یکى مسیله در مغرب و حوضه دیگر موسوم به دشت کویر در مشرق قرار دارد.
کویر مرکزی نمک در بزرگ‌ترین منطقه بیابانى ایران واقع شده است. طول شرقى غربى آن حدود ۶۰۰ کیلومتر و عرض آن از شمال به جنوب بین 150 تا 400 کیلومتر است و وسعت آن بین ۵۰ تا ۶۰ هزار کیلومتر مربع مى‌باشد.
بدلیل وسعت منطقه و تفاوتهای ساختاری مناطق غربی، شرقی و مركزی كویر مركزی ایران، این گفتار به بررسی قسمتهای مركزی از جنوب تا شمال كویر خواهد پرداخت. برای بررسی مناطق غربی به گفتار ریگ جن مراجعه فرمایید.
حوضهٔ کویر مرکزی از پست‌ترین نقاط فلات داخلى ایران محسوب مى‌شود. در مناطق پست کویر نمک کوه‌هاى منفردى وجود دارد که جنس آن از کنگلومرا و گرانیت مى‌باشد که احتمالاً بر اثر حرکات تکتونیکى ارتفاع پیدا کرده و چون جنس سختى دارند در مقابل فرسایش مقاومت بیشترى نشان مى‌دهند.
از نظر ساختمانى کویر نمک با کویر لوت تفاوت بسیار دارد چه چاله لوت حفره‌اى است که در اثر شکستگى طبقات زمین احداث شده در حالى‌که کویر نمک یک چاله بزرگ زمین‌شناسى مى‌باشد. عمده پهنه كویر دارای رسوبات نمکی فراوان می باشد که عمده ی رسوبات و مواد فرسایشی آن از دامنه های فرسایش یافته البرز شکل گرفته است.


قسمت اعظم مركز کویر نمک پوشیده از خاكهای رسی نمكی می باشد كه در اثر بارشهای پراكنده سطحی بسیار سخت و نا منظم شده اند. در قسمتهای جنوب و مركزی كویر، پلتفرمهای نمكی (دریاچه های نمك) قابل مشاهده هستند. در زیر این لایه های سطحی لجن چربی به رنگهای قهوه ای تیره و در مواردی سبز قابل مشاهده است كه در اثر جذب حرارت خورشید و فشار لایه های موازی در قسمتهایی از كویر بر روی زمین آمده و خشك شده است كه به كویر طبقه شهرت دارند. علت ایجاد اشکال تیز و انفجاری نمک سیاه در این منطقه به این دلیل است كه نمک سفید اشعه مادون قرمز خورشید را از خود عبور میدهد. بهترین سطح برای جذب این اشعه لجنهای سیاه رنگ لایه های زیرین است. این لجنها در اثر جذب این اشعه گرم می شوند و حالت انبساطی پیدا کرده و با فشاری که بر لایه های سطحی می آورند باعث شکسته شدن لایه های سطحی و خروج آنها از زمین به سطح کویر می شوند. این لجنهای سیاه پس از خشک شدن در اثر فرسایش بادی و باران اشکال تیز و برنده ای تشکیل میدهند که عملا حرکت خودرو و چهار پایان بر روی آنها را غیر ممکن می کند. همچنین در مرز فاصله قسمتهای بیابانی و كویری خاكهای زرد رنگی وجود دارند كه به گل زرد شهرت دارند و عموما از تركیبات گوگردی هستند. وجود بافتهای مورد اشاره تنوع اكلو‍ژیكی منحصر به فردی را به این كویر داده است كه میتواند برای جذب گردشگر بسیار مناسب باشد.


در حاشیه جنوبی كویر، زمینهای بیابانی عمدتا پوشیده از تپه های ماسه ای برخان و تپه های ماسه ای هرمی و پوشش گیاهی تیپیك مناطق بیابانی ایران از قبیل گز، تاق، اشنان، اسكنبیل، دم گاوی، نسی، قیچ، اسپند، درمنه و …(برای آگاهی از پوشش گیاهی کویر کلیک کنید) است. همچنین در ابتدای حوزه كویر بوته های پراكنده اشنان قابل مشاهده است. با افزایش درصد نمك موجود در خاك هیچگونه گیاهی قابل مشاهده نیست. در حاشیه شمالی كویر گنبدهای نمكی و زمینهای آبرفتی بوفور یافت میشوند.
به اعتقاد زمین شناسان کویر مركزی ایران در زمانهای گذشته دریای کم عمقی به نام تتیس بوده است که در مرور زمان و به علت گرمی هوا و تغییرات اقلیمی  خشک شده است. دریاچه های خزر و آرال بقایای آن دریا بزرگ بوده اند. در حاشیه شرقی این کویر در نزدیکی شهر بجستان روستایی به نام یونسی وجود دارد که ساکنین آن معتقدند یونس پیامبر(ع) در این دریا توسط نهنگ بلعیده شده است . وجود رسوبات لایه ای در کویر همچنین وجود مناطقی همچون فسیل آباد در منطقه پارك ملی كویر كه پوشیده از فسیل های ریز درشت ماهی های مختلف است میتواند صحت این ادعا را اثبات كند.

وجه تسمیه كویر
دقیقا مشخص نیست که واژه کویر از چه زمانی وارد زبان پارسی شده است . بعضی معتقدند که کویر ریشه ای از کلمه کبیر عربی به معنای بزرگ دارد و دشت کویر به معنای دشتی بزرگ و پهناور است .از دیگر کلماتی که می تواند ریشه اصلی واژه کویر باشد می توان به گور یا کور اشاره کرد . از آنجایی که این منطقه در زمانهای گذشته دارای گله های گور آسیایی بوده است (متاسفانه در سالهای اخیر هیچگونه گوری در منطقه كویر مركزی مشاهده نشده است) و کور در زبان ساسانی به معنای ساده است می توان به این نتیجه رسید که کویر از ریشه ساسانی کلمه کور گرفته شده است . همچنین کپه یا کفه در پارسی پهلوی به معنی فنجان یا کاسه بوده است و از آنجا که کویر مانند کاسه ای محصور به کوه ها است، می تواند وجه تسمیه کویر باشد . از دیگر کلمات می توان به کفره اشاره کرد که ریشه عربی دارد و کماکان در صحاری آفریقا به کویرهای آن اتلاق می شود .

پوشش گیاهی و جانوری
در قسمتهای مركزی كویر مركزی هیچگونه چشمه آب تلخ و یا شیرینی قابل مشاهده نیست (در منطقه ریگ جن در غرب كویر مركزی و همچنین مناطق شرقی كویر چشمه های پراكنده ای قابل مشاهده است كه عموما دارای آبی تلخ مزه هستند) بدلیل عدم وجود منابع آب شیرین و گیاه در گستره كویر این منطقه فاقد پوشش جانوری مقیم است. در حاشیه جنوبی كویر و در مرز بیابان پوشش جانوری شامل خرگوش، گربه شنی، روباه شنی، جبیر، جرد، سارگپه، شاهین، مگس گیر، چك كاكلی، تیر مار، شتر مار، مار جعفری، آگامای سروزغی، دم سیاه و عربی و انواع عقرب شامل عقرب طلایی، سیاه و جرار و در ارتفاعات كل، بز و جبیر قابل مشاهده است. (برای آگاهی از پوشش جانوری کویر کلیک کنید)


آب راه ها و ارتفاعات كویر
بدلیل شیب غربی شرقی كویر تمامی آب راه ها، رودخانه های فصلی و مسیلها جهتی غربی شرقی دارند. 3 رودخانه عمده در این كویر قابل مشاهده است. 2 رودخانه در قسمت جنوبی كه از ارتفاعات پراكنده اطراف ریگ جن همچون كوه زرومند و ملا هادی و ارتفاعات جنوب مصر سرچشمه گرفته و 1 رودخانه در قسمت شمالی كه از ارتفاعات سمنان و ارتفاعات شمال معلمان سرچشمه گرفته و به كویر میریزند. همچنین مسیلهای فصلی نیز كه از ارتفاعات جنوب محمد آباد كوره گز و عروسان تغزیه میشوند در مركز كویر وارد 2 آبراه جنوبی میگردند.
در كل گستره پهنه كویر هیچگونه كوه و یا تپه ای قابل مشاهده نیست. كویر پهنه صاف و همواری است كه فاقد هرگونه ارتفاع قابل توجهی است. ارتفاع متوسط كویر 720 متر از سطح آبهای آزاد است و میانگین بارش سالانه كمتر از 10 میلیمتر است.


دمای هوا
میزان دمای هوا در گرمترین زمان در روز (ماه تیر) به حدود 50 درجه و در شب در حدود 25 تا 30 درجه میرسد . این اختلاف فاحش دما باعث خرد شدن کامل سنگها (گریه سنگ) می شود. در فصول سرما میزان دما در روز در حدود 13 تا 17 درجه ور در شب در حدود 0 تا 7- می باشد . در حاشیه كویر و در نزدیكی ریگزارها دمای هوا به طرز چشمگیری در طول روز افزایش می یابد .


آثار باستانی و تاریخی
از نقطه نظر تاریخی بغیر از چند آب انبار پراكنده كه در مسیرهای عبوری از عرض كویر قرار داشته آثار باستانی قابل مشاهده ای در پهنه این كویر شناسایی نشده است. از آب انبارهای باستانی در این منطقه میتوان به آب انبارهای سر كویر، میانه و دولاشی اشاره كرد كه همگی در حاشیه محور ارتباطی معلمان به جندق واقع شده اند. در مناطق بیابانی حاشیه كویر آثار باستانی مختلفی به چشم میخورد. ناحیة بیابانک ناحیه ای قدیمی (تقریباً برابر با بخش خور و بیابانک امروزی ) در حاشیة جنوبی دشت کویر که در گذشته بر سر راه اصفهان (نایین ) به خراسان (نیشابور) قرار داشته است . نشانه هایی از مسکونی بودن این منطقه پیش از اسلام وجود دارد، از جمله می توان به آتشکده ای درحاشیه روستای مهرجان اشاره كرد. همچنین، شهر جندق در این منطقه به زندان و تبعیدگاه انوشیروان دادگر معروف بوده است و گنبدی قدیمی به نام هشت درب متعلق به دوره ساسانیان در آن خودنمایی میكند.


پیش از قرن هشتم ، اطلاعات چندانی از این ناحیه در دست نیست ولی در دوره صفویه ، شاه عباس اول از همین راه عازم مشهد شد و در مسیر خود به شنهای روان برخورد و دستور داد تا برای راهنمایی مسافران ستونهای آجری در این ریگزار برپا کنند. ستونهایی كه كماكان در قسمتهایی از كویر مركزی قابل مشاهده هستند (مسیر روستای عروسان به طرود). به دستور او برای آسایش زوار مشهد رضوی نیز مزرعه و رباطی احداث کردند که به مزرعة عباس آباد معروف است . در 1007 نیز سپاهیان وی از همین مسیر به خراسان رفتند.


به دلیل محصور بودن این منطقه در کویر بسیاری از آداب و رسوم قدیمی ایرانیان باستان در این منطقه محفوظ مانده است ، از جمله بزرگداشت آخرین شب ماه اسفند، معروف به شب بی بی هور که اهالی معتقدند در این شب فرشته برکت به خانه آنها فرود می آید و بر برکت آنها می افزاید. همچنین تا دهه های اخیر جشن سده در این ناحیه مرسوم بود و در خور و برخی روستاها با افروختن آتش این روز را جشن می گرفتند.


از آثار باستانی و تاریخی این منطقه قلعه روستای بیاضه (نارنج قلعه ) به سبک دورة ساسانی است . زیربنای این قلعه حدود هزار مترمربع است . داخل قلعه اتاقکها و راهروهای پیچ در پیچ در پنج طبقه دیده می شود که سابقاً انبار غله بوده است . در کنار دیوار قلعه مسجدی قرار دارد که در قرن هشتم استاد دهنوی آن را مرمت کرده است . همچنین ساختمان مخروبه ای به نام «هفت برادران » و مقبرة امامزاده ابراهیم ، منسوب به یکی از فرزندان امام موسی کاظم (ع) ، در این ناحیه قرار گرفته است . در گرمه محلی مشهور به قبرستان کشته ها قرار دارد که به روایتی گورستان کسانی است که در جنگ علویان و قوای سهراب گبر در این محل کشته شده اند. در مهرجان مزار عارف و صوفی بیابانکی ، شمس الدین حاجی محمدشاه ، از قرن هشتم به جای مانده است. در فرخی مسجدی قدیمی با گنبد و ایوانی بزرگ و ساختمانی به نام عمارت شیخ که بسیار قدیمی است وجود دارد. آثار چند چهارطاقی در گورستان فرخی دیده می شود که یکی از آنها به پیر معروف است و جنبة تقدس دارد. در اردیب زندانی معروف به دیوان خانه مسعود لشکر یاغی ، حاج ابراهیم بیک پسر قدرت الله نایب الحکومه جندق و بیابانک ، قرار دارد که بنای آن از ساروج است. همچنین در جندق خانه و مقبره شاعر یغمای جندقی از شعرای دوره قاجار قرار دارد.

مسیرهای باستانی
مهمترین و پر ترددترین مسیر مورد استفاده كاروانیان، مسیر جندق به بیدستان بوده كه محور ارتباطی جندق معلمان بر روی همان جاده باستانی بنا شده است. از مسیرهای دیگر میتوان به مسیر عروسان به طرود و مسیر عروسان به حلوان اشاره كرد. مسیر عروسان به حلوان در زمانهای گذشته نیز بدلیل وجود كویرهای طبقه و بافت بسیار سخت، تیز و برنده زمین كه باعث زخمی شدن پای شترها میشده بندرت مورد استفاده قرار میگرفته است. سون هدین كویرنورد سوئدی در كتاب كویرهای ایران خاطرات خود از عبور از مسیرهای جندق به بیدستان و طرود به عروسان را به رشته تحریر درآورده است. همچنین وی قصد عبور از مسیر عروسان به حلوان را داشته كه پس از صحبت با بومیان منطقه و آگاهی از خطرات احتمالی از این كار صرف نظر میكند. عدم وجود پوشش گیاهی در عمده پهنه کویر دركنار وجود زمینهای پست باعث شده که کوچکترین بارش سبب ایجاد باتلاقهای عظیم رسی در این منطقه گردد . از این رو عبور از این کویر بدون مطالعات لازم و بررسی دقیق ماه های بارش به هیچ عنوان توصیه نمی شود .


گزارش سفر مسیر عروسان به طرود
همسفران
خانمها نینا نادری ، شقایق فرهود ، هلیا هادیان، حمیرا طیبی، سارا پیرامون، پرگل بزرگ، ریحانه پویا


آقایان  جلال پور ابراهیم، طوفان ارسه، پوریا محمد پور، بابك هروی، كامبیز تكاپو منش، امیر صدیقی، شهریار زاخری، محمد علی مجدآبادی، هومن سلامت، علی رهبر، بابك فرحت و محسن ادیب


طبق بررسیهای گذشته و در نظر گرفتن بهترین فصل عبور از این منطقه كه در انتهای تابستان و اوایل پاییز پیش از اولین بارش فصلی است، برنامه سفر برای تاریخ 14 آبان در نظر گرفته شد. پس از تهیه نقشه های تپوگرافی ارتش و بررسی دقیق منطقه با استفاده از گوگل ارث زمان 3 روز برای عبور از پهنه كویر در نظر گرفته شد.


حركت روز چهرشنبه 14 آبان 1389
حركت از تهران آغاز شد. خودروهای مورد استفاده گروه وانت تویوتا هایلوكس، كراندو، تویوتا پرادو، جیپ میول، جیپ شهباز، جیپ صحرا و جیپ پاژن بودند. پس از عبور از سمنان به شهر تاریخی دامغان رسیدیم. از دامغان تغییر مسیر داده و وارد محور ارتباطی دامغان- معلمان جندق شدیم. باران شروع به باریدن میكند و امید ما را برای گذشتن از پهنه كویر كمرنگ. در حدود ساعت 8 شب به شهر جندق رسیدیم. هوا در این منطقه صاف همراه با لكه های ابر است. پس از پرس و جو درباره وضعیت هوای چند روز اخیر اطمینان حاصل میكنیم كه در منطقه كویر باران نباریده است. جندق آخرین مكانی است كه میتوانید بنزین تهیه كنید. باك كلیه خودروها و مخزن های اضافی بنزین كه برای این سفر در نظر گرفته شده بود را پر كردیم و به سمت مزرعه امیر آباد در جنوب مصر و 35 كیلومتری شرق جندق حركت كردیم. پس از توقفی كوتاه در امیر آباد به سمت روستای عروسان به راه افتادیم. عروسان یكی از زیباترین روستاهای منطقه خور و بیابانك است. تلاقی ارتفاعات با تپه های ماسه ای جلوه ای منحصر بفر به آن داده است. از مزرعه امیر آباد تا عروسان مسافتی در حدود 58 كیلومتر است. از عروسان به سمت شمال ادامه مسیر دادیم (10 كیلومتر) تا به روستای متروك محمد آباد كوره گز رسیدیم (متاسفانه نام روستا در بعضی از كتب نقشه به اشتباه محمد آباد كوزه گر نوشته شده است. كوره گز نام درختی در این منطقه است كه بوفور یافت می شود). كوره گز آستانه كویر و آخرین منطقه ای است كه در آن می توان به آب دسترسی داشت. كوره گز پوشیده از نخلهای خرما است و چندین خانه كاه گلی كه به سبك معماری خانه های روستایی دشتی ایرانی ساخته شده اند در آن خودنمایی میكند. تا همین چند سال پیش عبدالحسین معروف در این روستا زندگی میكرد كه به عروسان كوچ كرده است. شب را در 2 كیلومتری شرق كوره گز و در نزدیكی كوه جن در میان بوته های تاق و زمینهای سست شنی سپری كردیم. 2 خودرو از همراهان كه دیرتر سفر را آغاز كرده اند در این منطقه به گروه ملحق می شوند. شبی دلپذیر در كنار آتش خاطراتی فراموش نشدنی برای گروه رغم میزند. دمای هوا در سردترین زمان در حدود 10 درجه سانتیگراد است. و نسیم ملایمی از سمت جنوب میوزد.


پنج شنبه 15 آبان
از محل كمپ در شمال كوه جن (كوه جن نام كوهی در شرق كوره گز است كه ماسه ها تا نزدیكی قله آن پیشروی كرده اند و در اثر سایش ماسه ها ، سنگها سند بلاست شده اند كه مناظر زیبایی را پدید آورده اند.) به سمت كوره گز حركت میكنیم. دبه های آب را پر میكنیم و به سمت شمال و كویر تغییر مسیر میدهیم. پس از طی مسافتی در حدود 5 كیلومتر به لب كویر میرسیم. كوره راهی كه رد چند خودرو است در میان كویر به چشم میخورد. این رد ناهموار تا اولین رودخانه مسیر ادامه دارد و بعد از آن محو میگردد. اولین رودخانه دارای جنس خاكی بسیار سست و زمینهای باتلاقی است. با سرعت زیاد از بستر رودخانه عبور میكنیم تا در باتلاقهای بستر گرفتار نگردیم. مسیر بسیار سخت و ناهموار است. در گوشه و كنار اثرات نم بارانی به چشم میخورد ولی از سختی زمین نكاهیده است. طی كردن مسافتی در حدود 50 كیلومتر، در حدود 6 ساعت بطول می انجامد. تا به اولین پلتفرمهای نمكی میرسیم. حركت بر روی پوسته نمك بمراتب آسان تر است. 2 خودرو جیپ در باتلاقهای كویر نمك گرفتار میشوند كه بوسیله بكسل آنها را از باتلاق خارج میكنیم. پس از عبور از اولین كویر نمك به طول 10 كیلومتر مجددا وارد منطقه سخت رسی میشویم. پس از طی مسافتی در حدود 6 كیلومتر و پایین رفتن خورشید گروه تصمیم به برپایی كمپ دوم مینماید. طبق بررسیها اكنون در میانه كویر مركزی قرار داریم و كوههای جنوب طرود و جنوب كوره گز به یك فاصله دیده میشوند. باد ملایمی از سمت غرب میوزد كه باعث سردی هوا شده است. هوا نسبت به شب گذشته بمراتب سرد تر است. آتش كوچكی با هیزمهایی كه از كوره گز به همراه آورده ایم برپا میكنیم و شب را درمیانه راه سپری میكنیم. دمای هوا در سردترین زمان به 4 درجه سانتیگراد میرسد و گروه شب سردی را پشت سر میگذارد.


جمعه 16 آبان
بدلیل وزش باد در شب گذشته غبار افق را فراگرفته و كوههایی كه در روز گذشته براحتی قابل رویت بودند قابل مشاهده نیشتند. پس از صرف صبحانه به سمت شمال ادامه مسیر میدهیم. پس از بررسی نقشه ها، مشخص میشود كه مسافتی در حدود 80 كیلومتر تا شهر طرود باقی است. پس از طی مسافتی در حدود 30 كیلومتر به كویر طبقه میرسیم. عبور از نمكهای انفجاری طبقه عملا غیر ممكن است. از حاشیه كویر طبقه مسافتی در حدود 4 كیلومتر را طی میكنیم تا مجددا وارد زمینهای سخت رسی گردیم.پس از طی 30 كیلومتر به پخش آب بزرگی میرسیم كه آخرین رودخانه مسیر است. خودرو پیشتاز در گل فرو میرود و شاسی خودرو كاملا با گل درگیر میشود. برای خارج كردن خودرو 4 خودرو را با سیم بكسل به هم متصل میكنیم تا جیپ میول را از باتلاق خارج كنیم. به سمت شرق و در راستای آبراه تغییر مسیر میدهیم تا به منطقه ای كه عرض رودخانه كمتر است برسیم. برای عبور از بستر گلی، خودرو ها با حداكثر سرعت ممكن به گل میزنند. علی رغم سرعت زیاد خودروها، مجددا 3 خودرو در گل چسبنده گرفتار میشوند. پس از خارج كردن خودروهای گرفتار در چنگال گل و نمك به سمت شمال ادامه مسیر میدهیم. از این منطقه ارتفاعات شمال طرود قابل مشاهده است. پس از طی مسافت 20 كیلومتر به اولین ارتفاعات میرسیم كه توسط كویر احاطه شده اند. گنبدهای نمكی در شمال مسیر حكایت از پایان مسیر و عبور موفقیت آمیز از كویر دارند. توقفی میكنیم و پس از استراحتی كوتاه و صرف ناهار به سمت طرود حركت میكنیم. نور چراغهای طرود از فاصله 30 كیلومتری قابل مشاهده است. پس از خارج شدن از كویر وارد آبراهی میشویم و تا نزدیكی محور طرود معلمان آبراه را ادامه میدهیم. هوا كاملا تاریك شده است و نمایان شدن چراغ خودروهای عبوری از مسیر آسفالت پایان سفر را نهیب میزنند. عده ای از گروه تصمیم به شب مانی در حاشیه كویر میكنند و گروهی هم به تهران باز میگردند.

در خبرنامه ما عضو شوید
در خبرنامه ما عضو شوید
در خبرنامه ما عضو شوید تا از آخرین مطالب با خبر شوید.
هر زمان که بخواهید، می‌توانید عضویت‌تان را لغو کنید.
1 نظر
  1. شیما می‌گوید

    عجب مطلب جامع و خوبی. ممنون

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.