|
تالاب بین المللی هامون یكی از تالاب های مهم دنیا و بزرگترین دریاچه آب شیرین در سراسر فلات ایران محسوب می شود كه با مساحتی حدود 5700 كیلومتر مربع و دامنه عمقی 1 تا 5 متر در ناحیه كویری و بیابانی شرق كشور، در منطقه سیستان و در محدوده 60 درجه و 39 دقیقه تا 61 درجه و 35 دقیقه طول شرقی و 31 درجه و 15 دقیقه تا 31 درجه و 32 دقیقه عرض شمالی واقع گردیده است . این دریاچه از سه بخش به نام های هامون پوزك در شمال شرقی، هامون صابری در شمال و هامون هیرمند در غرب و جنوب غربی سیستان تشكیل شده است. بخش وسیعی از هامون پوزك و قسمت عمده هامون صابری در خاك افغانستان و مابقی هامون ها در خاك ایران قرار دارد. سطح هر یك از هامون ها بسته به میزان آب ورودی ، فصول پر بارش، خشكسالی ها و ترسالی ها تفاوت داشته و تابعی از آب جریان یافته در رودخانه هیرمند، خروجی پشت سدها و رودخانه های فصلی دیگر می باشد . اغلب در سال های پر آبی و در فصل بهار بعد از بروز سیلاب رودخانه هیرمند و انشعابات آن ، سه هامون به هم متصل شده و به شكل یك نعل اسب دیده می شوند .
جدول : برآورد مساحت هامون ها در رژیم های پرآبی ، میان آبی و كم آبی به كیلومتر مربع .
هامون هیرمند
این هامون حدود 470 متر از سطح دریا ارتفاع دارد و در فاصله 45 كیلومتری جنوب غربی شهرستان زابل واقع است (34). سطح آن از سایر هامون ها بیشتر ولی عمق آن كمتر است. عمق متوسط در زمان پر آبی یك متر، در شرایط میان آبی 5/0 متر و در كم آبی صفر تعیین شده است (14 ).
در سال های عادی بویژه از اواخر تابستان تا اوایل زمستان، هامون هیرمند به چندین بركه كوچك و بزرگ كم عمق تبدیل شده كه بزرگترین آنها در قسمت شمال هامون هیرمند و غرب كوه خواجه واقع گردیده و سنگل نام دارد (46). از آنجائی كه حیات این دریاچه به رود خانه هیرمند و انشعابات فرعی آن وابسته است ، آبگیری آن منوط به نوسانات طبیعی یا مصنوعی (احداث كانال) رودخانه هیرمند بوده و قطعا آبگیری اخیر مخازن چاه نیمه، سدهای زهك، سد سیستان و یا سد كجكی در افغانستان تأثیر زیادی در كاهش آبگیری دریاچه داشته است ؛ به ویژه در سال های اخیر بروز خشكسالی از یك طرف و احداث سدهای جدید و آبگیری مخازن چاه نیمه از طرف دیگر، ظرفیت آبی رودخانه هیرمند را كاهش داده و منجر به خشكی هامون هیرمند شده است.
هامون صابری
ارتفاع این هامون حدود 475 متر از سطح دریا بوده و در فاصله 27 كیلومتری شمال غربی شهرستان زابل واقع شده است . عمق متوسط آن در مواقع پرآبی 5/1 متر و در شرایط میان آبی و كم آبی 1 متر تعیین شده است . این هامون در تاریخ 23/6/1975 بعنوان تالاب بین المللی تعیین و با شماره 007R 21 ثبت گردیده است . حدود 59 درصد سطح آن در خاك ایران و بقیه متعلق به كشور افغانستان می باشد . با توجه به نوسانات آب، دیرتر از هامون هیرمند خشك شده و نسبت به آن ظرفیت آبی بیشتری دارد. در داخل این هامون چند بركه با عمق بیشتر وجود دارد كه عبارتند از چونگ دراز، چونگ یكدست و چونگ ریگ كه در مواقع كم آبی به مدت طولانی تری آب خود را حفظ می كنند. هامون صابری دیرتر از هامون هیرمند خشك شده و نسبت به آن از كیفیت آب بالاتری برخوردار هست ، اما به دلیل بالا بودن غلظت مواد آلی (فضولات حیوانی)، شیمیایی (فاضلاب های كشاورزی) و املاح ، دارای استاندارد های لازم آشامیدن و حتی استفاده دام و كشاورزی نمی باشد.
هامون پوزك
این هامون سابقا سواران نیز نامیده می شد. حدود 5/476 متر از سطح دریا ارتفاع دارد و مساحت آن 1484 كیلومتر مربع است كه 330 كیلومتر مربع آن در ایران و بقیه در خاك افغانستان است . هامون پوزك در تاریخ 23/6/1975 بعنوان تالاب بین المللی تعیین و با شماره 009R21 ثبت گردیده است. عمق متوسط آن در زمان پر آبی 2متر و در مواقع میان آبی و كم آبی 5/1 متر است .
هامون پوزك در انتهای بخش شمال شرقی دشت سیستان در خاك افغانستان قرار دارد كه در مواقع پرآبی سرزیر آن ابتدا به شمال شرقی دشت، تحت عنوان پوزك ایران وارد شده و پس از مشروب كردن اراضی شمالی منطقه به هامون صابری اتصال می یابد. در اكثر اوقات سال دارای آب بوده و كیفیت آب ، به علت تراكم كم جوامع انسانی در اطراف آن و ایجاد آلودگی كمتر، بهتر از هامون هیرمند و صابری است . هامون پوزك از چند بركه جدا از هم تشكیل شده كه بزرگترین این بركه ها برینگك به وسعت 208 كیلومتر مربع است . بركه های دیگر آن چونگ سرخ، كوشك ، چونگ برفی و چونگ خرگوشی است .
|
