معرفی پارک ملی کویر

نام انگلیسی :  kavir national park    

نام فارسی :  پارک ملی کویر 

در فاصله ای نه چندان دور از جنوب شرقی پایتخت مجموعه و نمایشگاهی طبیعی از وحوش كمیاب بیابانی و كویری وجود دارد.

كل و بز، قوچ و میش وحشی، گربه شنی، جبیر، یوزپلنگ ایرانی و جوامع گیاهی متنوع. این منطقه مجموع شبه جزیره ای است كه بین دریاچه نمك، كویر ریگ، كویر مركزی و كویر گرمسار محصور و نمونه بارزی از بیابان ها و استپ های كم آب است. این منطقه در سطح كره زمین یكی از چند نقاطی است كه به عنوان ذخیره گاه كره باید مورد حفاظت قرار گیرد. این منطقه در سال ۱۳۴۳ توسط كانون شكار ایران با مساحت ۶۰۹ هزار و ۴۳۸ هكتار حفاظت شده، اعلام شد و در سال ۱۳۵۵ به پارك ملی تبدیل شد و در سال ۵۷ شورای عالی محیط زیست با آزاد اعلام كردن قسمت های جنوبی، آبریزهای كوه سرخ و آبریزهای جنوبی كوه سفید آب را جزو پارك ملی اعلام كرد و مساحت پارك به ۶۷۰ هزار هكتار رسید. در سال ۶۱ با توجه به شرایط اقتصادی، اجتماعی و امكانات و توانایی های حفاظتی به دو قسمت پارك ملی به وسعت ۴۲۰ هزار هكتار شامل منطقه سیاه كوه، نخجیر، سفید آب و كلیه ارتفاعات و تپه ماهورها و دشت های مجاور آن و منطقه حفاظت شده كویر به مساحت ۲۵۰ هزار هكتار شامل دشت های مكوش، سیاه پرده، پرده زرد و ارتفاعات دوازده امام و نره خركوه تقسیم شد كه تحت مدیریت اداره كل حفاظت محیط زیست استان سمنان اكنون قرار دارد.

پارك ملی و منطقه حفاظت شده كویر مركزی در غرب كویر مركزی ایران و شرق دریاچه نمك و قم رود در استان قم، پیشوا و دهستان ارادان و قشلاق بزرگ گرمسار و شمال دهستان ابوزید آباد كاشان قرار دارد كه در محدوده استان های تهران – قم، سمنان و اصفهان واقع شده است و دارای اقلیم خشك و بیابانی است و بیشتر بارندگی آن از آبان تا اردیبهشت ماه می بارد. متوسط میزان سالیانه باران در منطقه ۱۵۰ میلی متر است. معمولاً گرمای شدید از اوایل خرداد تا پایان مهر در منطقه ادامه دارد.

راه های ورودی منطقه
مناسب ترین راه ورودی منطقه از طریق راه آسفالته ورامین، پیشوا تا یك كیلومتری ایستگاه راه آهن ابردژ ادامه دارد و از مسیر جاده شنی قلعه بلند، عسگرآباد، حصارگلی به پاسگاه محیط بانی مباركیه می رسد.

از سمت جنوبی منطقه راه دیگری از طریق كاشان، آران، مرنجاب به پاسگاه محیط بانی سفید آب و نرسیده به بندعلی خان را از طریق جاده ورامین، جواد آباد، چرمشهر به محیط بانی فصلی بندعلی خان می رسد.

راه های دیگری برای ورود به منطقه وجود دارد كه عبور از آنها بدون راهنما كاری بسیار خطرناك است. جهت جلوگیری از هرگونه پیشامد سوء و ناگوار احتمالی باید قبل از انجام برنامه سفر به كسب اطلاع و مجوز اداره كل حفاظت محیط زیست استان سمنان و هماهنگی با واحدهای تابعه مستقر در منطقه اقدام شود. پارك ملی كویر قریب یك سال است كه از اداره حفاظت محیط زیست استان تهران به استان سمنان واگذار شده است. راهی كه ما طی كردیم جاده كاروانسرای قصر بهرام بود این جاده تا دو راهی قصر بهرام در مسیر مباركیه چند كلیومتر بعد از گلدار گل سرخ از جاده سفیدآب جدا شده، سپس از دست چپ پس از طی ۱۸ كیلومتر وارد كاروانسرای قصر بهرام شدیم، این راه خاكی نسبتاً خوب بود. كاروانسرای شاه عباسی در منطقه به قصر بهرام معروف است در پارك ملی و منطقه حفاظت شده كویر جز یك یا دو رودخانه دایمی منطقه كه آن هم در فصول گرم دارای آب كمی هستند، تقریباً هیچ آب جاری كه بتوان آن را رودخانه نامید وجود ندارد.

منابع عمده آبی
دریاچه نمك كه تنها دریاچه ای است كه در جوار پارك قرار دارد یكی از بزرگترین شوره زارهای ایران است. این دریاچه حالت مثلثی دارد كه رأس آن در شمال قرار گرفته و وسعت آبگیر دریاچه حدود ۲۵۰۰ كیلومتر مربع و مرز غربی پارك ملی كویر را تشكیل می دهد. آب این دریاچه بسیار شور است و در هنگام غروب از قله سیاه كوه منظره بسیار زیبایی دارد. دریاچه نمك حوزه آبگیر بسیاری از رودخانه های مركزی ایران است و اطراف آن باتلاق های زیادی وجود دارد هر چند هیچ نوع آبزی در آب این دریاچه وجود ندارد ولی زمستان ها تعداد قابل توجهی از پرندگان مهاجر آبزی به این دریاچه و رودهای اطراف آن روی می آورند. سال ها پیش، تابستان ها نیز تعدادی فلامینگو در نواحی جنوبی آن دیده می شد.

 آبگیرهای دیگر
آبگیر مكوش، بیره زرد، اسب قدیر اكثراً خشك و محل جمع شدن سیلاب هستند. رودخانه های منطقه عبارتند از: رودخانه بندعلی خان، این رودخانه مهمترین رودی است كه در منطقه حفاظت شده كویر جاری بوده و سرچشمه این رود از كوه خرسنگ است كه رودخانه جاجرود را به وجود می آورد و در مسیر خود از مناطق حفاظت شده ورچین و جاجرود و پارك ملی خجیر عبور كرده در پارچین كه وارد دشت ورامین می شود چندین شاخه می شود و مورد استفاده آبیاری قرار می گیرد و پساب رودخانه جاجرود و مسیل فاضلاب تهران را در جلگه ورامین دریافت كرده و در بندعلی خان وارد منطقه حفاظت شده می شود. چند سالی است كه مانداب های رودخانه بندعلی خان به علت ریزش فاضلاب كارخانه های مختلف به گنداب تدیل شده و دیگر زمستان زیستگاه بعضی پرندگان مهاجر مخصوص خوتكا و سرسبز نیست. رودخانه قره چای: كه از كوه های راسوند در جنوب اراك سرچشمه گرفته بعد از گذر از اراك و ساوه با قم رود یكی شده به دریاچه نمك می ریزد. شعبه سفلای این رود در نزدیكی مرزهای حفاظت نشده كویر زیستگاه زمستانی انواع پرندگان مهاجر آبزی به خصوص غار، اردك های كله سبز و خوتكا و اردك های خشك زی مانند آنقوط و باد كوبه ای در تمام فصول بوده و حائز اهمیت است.

چشمه های حائز اهمیت پارك ملی
عین الرشید، آب محله، شكر آب، نخجیر، چشمه شاهی، سیاه كوه از معروف ترین چشمه های پارك ملی كویر است، در حال حاضر تأمین كننده آب قصر بهرام است این چشمه در دامنه شمالی سیاه كوه قرار دارد و مشرف به قصر بهرام است كه به وسیله یك كانال آبی روباز به طرف قصر شاهی و عمارت حرمسرا هدایت شده كه از عجایب معماری به شمار می رود. چشمه شاهی آب شیرین مایل به شور دارد كه به وسیله لوله به قصر بهرام برای استفاده عموم هدایت شده است در اطراف چشمه نی و درخت بادامك به وفور دیده می شود چشمه های دیگر كه آبشخور قوچ و میش و جبیر است عبارتند از: چشمه بید، چشمه عین الرشید،حوض آقا محمد، چشمه آب محله، چشمه بز، چشمه سرخ، چشمه پیغمبر، چشمه آب گله، چشمه قاجاریه، چشمه شكراب، چشمه طلحه، چشمه ملك آباد، چشمه زنبوری، چشمه آب باریك، چشمه لكاب، چشمه میراب دراز. پارك ملی كویر علاوه بر داشتن جوامع گیاهی كویری، نیمه كویری و جوامع گیاهی خاك های شور در بخش های كوهستانی دارای جوامع گیاهی با سیمایی استپی است حفاظت از منطقه و جلوگیری از بوته كنی، چرای دام، قطع درختچه ها به طور چشمگیری باعث ترمیم پوشش زنده خاك شده و گیاهان فرصت یافته اند تا استقرار و رشد و توسعه یابند.

بسیاری از شن ها و ریگ های روان و متحرك كه از ویژگی های بارز مناطق كاملاً كویری است در این منطقه كمتر به چشم می خورد با استقرار رستنی ها تثبیت یافته اند مگر در مناطق حفاظت شده كه در بخش هایی از آن هنوز از این پدیده ها وجود دارد. در ابتدای راه كه از مناطق حفاظت شده عبور می كردیم، در بعضی مناطق با حفر چاه به كشاورزی پرداخته بودند و بقیه مزرعه ها تحت اجاره یكی از آقازاده ها برای امور پرورش شتر اختصاص یافته بود. گیاهان پارك ملی كویر از گونه های خشكی پسند (گزروفیت ها) و گیاهان شور پسند (هالوفیت) هستند كه به عنوان شاخص زنده تطابق با شرایط اكولوژیكی نامساعد زیستی قسمتی از سال را در معرض كمبود آب قرار داشته و برای ادامه حیات و سازگاری با كمبود آب و شوری خاك ساختمان خاصی پیدا می كند كه معرف خشكی و محدودیت های زیستی این گیاهان برای مقابله با كم آبی، حرارت زیاد، برگ های كوچك منتهی به خار پیدا می كنند كه معرف خشكی و محدودیت های زیستی این گیاهان برای مقابله با كم آبی، حرارت زیاد برگ های كوچك منتهی به خار پیدا می كنند. در بیشتر نقاط هموار و كوهپایه ای جامعه درمنه دیده می شود. پارك ملی كویر علاوه بر دشت های هموار و تپه ماهورها دارای رشته كوه هایی در بخش جنوبی، شرقی و مركزی نیز است. این كوه ها شامل سیاه كوه، نخجیر و سفیدآب می شوند. در كوهپایه های سیاه كوه و كوه های خشك نزدیك چشمه سفیدآب درختچه های بادامك، شیر خشت و خنجك به صورت تك درختان پراكنده و روی دامنه ها جوامع گیاهی استپی دیده می شود.

در دره ها و كوهپایه های سنگی گونه كاروان كش اغلب به چشم می خورد در اطراف چشمه های لب شور گونه های گز، گرگ تیغ، توده های انبوه نی از جوامع گیاهی این منطقه به شمار می آید. در اطراف قصر بهرام كه از خاك های سنگریزه ای تشكیل شده درمنه همراه با شور، گون، آتریپلكس، سودا، هلیوتروپیوم پراكنده اند روی دامنه های صخره ای كوه ها بوته چوبك، پوشیده شده است.

در كل این منطقه جمعاً ۲۰ محیط بان مسئول حفاظت و كنترل ملی كویر و منطقه حفاظت شده هستند كه در واقع به هر نفر ۳۳ هزار و ۵۰۰ هكتار به طور تقریبی جهت مراقبت و سركشی می رسد. مدتی كه ما مستقر بودیم تمام خودروهای محیط بانان به خاطر اشكال فنی قادر به حركت نبودند و از اتومبیل دوستان میراث فرهنگی حاضر در قصر بهرام كمك گرفتیم. علم محیط زیست علمی است كه امروزه برای آشنایی با آن كلاس ها و دوره های مختلفی قرار داده اند كه روز به روز پیچیده تر می شود. اما متأسفانه محیط زیست با آن كاربری، اكنون در ایران زیر استاندارد است از جمله در مورد یوزپلنگ ایرانی كه در حال انقراض است و یكی از زیستگاه های او پارك ملی كویر است. از طرف دفتر عمران سازمان ملل متحد (UNDP) طرح حفاظت از یوزپلنگ برقرار شده، حدود پنج محیط بان به این مسئله می پردازند كه متأسفانه اكثراً دوره لازم را كه حاوی اطلاعات كافی در مورد زندگی و رفتار این حیوان باشد نگذرانده اند. محل زندگی محیط بانان از بهداشت كافی برخوردار نبوده و حتی یك ظرفشویی مناسب جهت شست وشوی ظروف خود نداشتند.

از همه مهمتر لباس و وسایل مناسب خوب در اختیار نداشتند و ظاهراً مسئولی كه خود از محیط زیست اطلاعی نداشته باشد و مرتباً با مسئله حیات وحش و معنای زیستگاه كره در تماس نباشد هیچ وقت تن به سركشی از داخل كویر نمی دهد. مدت ها بود كه بی سیم خراب بود و فقط از خارج می توانستند از طریق پاسگاه سیاه كوه با آنها تماس بگیرند.

محیط بانی پاسگاه مباركیه نیز از حداقل امكانات برخوردار بود و حتی یك چراغ قوه هم نداشت، ورود و خروج كنترل اساسی نمی شد. در این كویر، عقرب، مار جعفری، مار شاخدار به وفور پیدا می شد و حتی یك سی سی سرم ضدمار و یا یك مركز درمانی و یا حتی یك تكنسین نبود اگر خدای ناكرده محیط بانی دچار حادثه می شد معلوم نبود كی و كی به او رسیدگی می شود. محیط بانان هر روز باید مسافت های طولانی را جهت سركشی و آمارگیری طی می كردند و این مستلزم این بود كه كفش مناسب كوهنوردی و كوله مناسب داشته باشند كه متأسفانه به یكی دو نفر از محیط بانان لباس تحویل داده نشده بود.

هر سال تعداد كثیری از طریق دانشكده های مختلف فارغ التحصیل منابع طبیعی داریم كه وارد اجتماع می شوند. آیا از بین این خیل نیروی علاقه مند و تحصیلكرده و بیكار نمی توان نیروی كار آمد این مناطق تأمین شود. شواهد چنین برمی آمد كه وضعیت پارك رها شده و بسیار افت پیدا كرده بود. مسئول قبلی پارك كه سال ها در دوره كویر تجربه داشت تعویض شده و پارك به دست كسانی افتاده كه حتی هر هفته داخل آن پا هم نمی گذارند.

نقشه هوایی پارک ملی کویر :